Czym jest fado? Tradycyjna portugalska muzyka

Fado koncert 1

Wiem, zrobiłem już o fado film, więc po co dalej drążyć temat? Otóż pomyślałem sobie, że może nie każdy ma chęć czy czas na obejrzenie filmu na YouTube, toteż pomyślałem aby trochę o fado napisać. Ale nie myślcie sobie, nie poszedłem na łatwiznę! Poniższy wpis oprócz tego, że jest transkrypcją filmu, to jest też rozszerzeniem podanych tam informacji. Także znajdziecie tu coś, czego w filmie nie było :)

A dla tych, którzy są tu pierwszy raz – Portugalia jest znana jako ojczyzna fado, trudno więc spędzić w tym kraju ponad pół roku i nie mieć z tą muzyką do czynienia.

 

Kilka słów wstępu

 

Fado to gatunek portugalskiej muzyki, który powstał w Lizbonie w XIX wieku, głównie w dzielnicach portowych, takich jak Alfama czy Bairro Alto i często nazywany jest portugalskim bluesem. W początkowych latach wykonawcy pochodzili z niższych klas społecznych i poza śpiewaniem często też tańczyli w rytm muzyki. Dopiero w drugiej połowie XIX odeszło się od wszelkich choreografii i wykrystalizowało się pojęcie fadysta, czyli ten, który śpiewa fado. Od samego początku fado było bardzo melancholijne i śpiewane o szeroko pojętej tęsknocie – za krajem, za czymś co się kochało (nieszczęśliwa miłość i pochodne). To wszystko określone jest jednym portugalskim słowem saudade, które w wolnym tłumaczeniu może oznaczać tęsknotę właśnie, ale Portugalczycy od zawsze uważają, że nie da się tego jednoznacznie przetłumaczyć na jakikolwiek inny język. Różne źródła podają, że w tej chwili fado może być śpiewane w zasadzie o czymkolwiek, ważnym jest tylko, aby zachowana została tradycyjna struktura i forma wykonania.

Fado koncert 4

Istnieją w zasadzie dwa rodzaje fado: to z Lizbony oraz to z Coimbry. To pierwsze, pierwotne, zawsze jest melancholijne, wręcz smutne i śpiewane przez kogokolwiek – może być zarówno przez kobiety, jak i przez mężczyzn. Drugie wywodzi się ze środowiska studenckiego, jest dużo bardziej wesołe i śpiewane wyłącznie przez mężczyzn.

Występ praktycznie zawsze wygląda w ten sam sposób – po bokach stoją dwie osoby grające na specjalnych portugalskich gitarach do fado (12-strunowe gitary, które kształtem przypominają trochę mandoliny), a w środku stoi osoba, która śpiewa.

 

Amália Rodrigues – królowa fado

Na arenie międzynarodowej najbardziej znaną fadystką jest Amália Rodrigues. Jej główna kariera miała miejsce od początku lat 40′ ubiegłego wieku do swojej śmierci w 1999 roku. Żeby było ciekawiej, w Portugalii była tak bardzo znana i ceniona, że po jej śmierci ogłoszono 3-dniową żałobę narodową, a jej grób znajduje się w Panteonie Narodowym w Lizbonie, czyli w tym samym miejscu, co groby Henryka Żeglarza, Vasco da Gamy lub Pedro Cabrala, który odkrył Brazylię.

Amália Rodrigues urodziła się w biednej lizbońskiej dzielnicy, Alcântarze. Pomimo tego udało jej się zdobyć rozgłos i rozpoznawalność nie tylko w Portugalii, ale też na całym świecie. Dlatego też do dziś Amália jest zarówno wielką artystką, jak i swego rodzaju symbolem i dowodem na to, że istnieje coś takiego, jak awans społeczny. 

Piosenkarka podobno nigdy nie szkoliła się w muzyce, nie brała żadnych lekcji śpiewu. Jak sama mawiała “fado to nie coś, co ma być wyśpiewane, fado po prostu się przytrafia, jest czymś spontanicznym”.

Po śmierci jej dom przy Rua de São Bento w Lizbonie stał się muzeum.

Kontynuując zaś informacje historyczne, w 2011 roku fado zostało wpisane na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.

Fado koncert 3

Fado z Coimbry

Jak już wspomniałem, wywodzi się ze środowiska studenckiego, śpiewane więc było i jest przez studentów (lub byłych studentów), którzy ubrani są w tradycyjne studenckie togi. Fado śpiewane było głównie wieczorami lub nocą na ulicach i placach miejskich (na przykład bardzo częstym miejscem takich ulicznych koncertów były schody do starej katedry w Coimbrze).

Jedną ze specjalnych form fado były tzw. serenady miłosne, które śpiewane były przez mężczyzn pod oknami swoich wybranek. Wyglądało to tak, że pod osłoną nocy przychodził taki śpiewak pod okno damy swego serca i śpiewał dedykowaną dla niej piosenkę. Jeśli piosenka (lub mężczyzna, bo to raczej o to głównie chodziło) się kobiecie spodobała, miała umówiony i znany przez wszystkich znak, którym to pokazywała – trzykrotnie zapalała i gasiła światło w swoim pokoju.
Ciekawym też może być to, iż jeśli jacyś ludzie pojawili się w okolicy i słuchali takiego występu pod oknem, musieli pozostać w całkowitym milczeniu, zarówno podczas, jak i po zakończeniu. Jeśli zaś podobał im się występ nie mogli klaskać, aby to okazać. Jedynym dźwiękiem, który wydawali było swego rodzaju chrząknięcie, które oznaczało zadowolenie z występu.

Fado koncert 2

 

Fado w Polsce?

 

W Polsce fado nie jest jakoś specjalnie popularne, co nie oznacza, że nie istnieje w granicach naszego kraju. Czasem odbywają się u nas koncerty fadystów i fadystek, wystarczy tylko chwilkę poszukać w internecie :) Świetnym źródłem informacji o fado w Polsce jest strona na Facebook’u FADO Polska, którą możecie znaleźć TUTAJ

Mało tego mamy w Polsce fadystkę z krwi i kości. Kinga Rataj, bo o niej mowa, pochodzi z Krakowa i zadebiutowała w 2005 roku. W jej repertuarze można znaleźć zarówno autorskie utwory, jak i interpretacje m. in. Amálii Rodrigues. Śpiewa zarówno po portugalsku, jak i polsku, a więcej informacji (oraz jej muzykę) możecie znaleźć na jej stronie na Facebook’u – KINGA RATAJ.

 

Wpis jest transkrypcją (i rozszerzeniem) filmu dotyczącego fado, który pojawił się na moim kanale na YouTube, i który możecie znaleźć poniżej.

 

Inline
Inline